Shift Happens - Overgang naar de Neurale Economie

De digitalisering leidt tot een tweede automatische economie, die zeer omvangrijk en tegelijk onzichtbaar is en deze brengt ons de grootste verandering sinds de Industriële Revolutie.

Door Ruud Veltenaar 
Bevliegeraar – trendwatcher - voorzitter steden3hoek.net - spreker op het Inspiriment 2011

Rond het midden van de 19e eeuw, was de economie van de VS relatief onbetekenend en van een beperkte omvang, vergelijkbaar met die van Italië. Nog voor de 20e eeuw was het echter de grootste economie ter wereld. Wat was er gebeurd?

Het belangrijkste was de ontwikkeling van een spoorlijn van kust-naar-kust, die ook het binnenland opende voor de industriële goederen uit het oosten van de VS. Deze ontwikkeling zorgde voor enorme economische schaalvoordelen en het stimuleerde de productie van staal en andere goederen in het hele land. De economie was veranderd en zou nooit meer hetzelfde worden.

Grote veranderingen als deze zijn niet ongebruikelijk en vinden vaak om de 50 a 60 jaar plaats. Nieuwe technologieën komen beschikbaar, die binnen een paar decennia de economie langzaam en bijna onopgemerkt transformeren. De samenleving verandert automatisch mee en nieuwe sociale klassen en markten ontstaan.

Is een dergelijke, diepgaande, revolutionaire transformatie nu ook onzichtbaar gaande?

We kunnen eenvoudig kijken naar voorbeelden uit de genetica of nanotechnologie, maar deze tijdperken zijn nog niet volledig aangebroken. Dit in tegenstelling tot de informatietechnologie, waar een enorme transitie gaande is die verder gaat dan het gebruik van computers, sociale media en Internethandel. Business processen, die vroeger door mensen werden uitgevoerd, worden nu integraal elektronisch uitgevoerd in een onzichtbaar en strikt digitaal domein. Aan de oppervlakte lijkt alles normaal en oogt de shift niet revolutionair en we accepteren de nieuwe context bijna als vanzelfsprekend.

Digitale economie zonder grenzen

Maar feitelijk veroorzaakt deze ontwikkeling een revolutie die vergelijkbaar en even drastisch is als die van de spoorwegen binnen de VS. Steeds duidelijk wordt dat langzaam maar zeker een tweede economie aan het ontstaan is. Een digitale economie zonder grenzen.

Een goed voorbeeld van deze ontwikkeling is zichtbaar wanneer je op reis gaat. Nog geen 20 jaar geleden liep je met je papieren ticket naar een balie op de luchthaven. Van de grondstewardess kreeg je een instapkaart en zij zorgde voor het inchecken en labelen van de bagage. Allemaal mensenwerk en het duurde bijna altijd veel te lang. Vandaag de dag loop je met je credit card of paspoort naar een machine en doe je alles helemaal zelf. Vaak heb je al thuis via Internet ingecheckt en een stoel gekozen. De machine print een boarding card, de rekening en de bagagelabels. Er komt geen mens aan te pas en het duurt niet meer dan 3 seconden!

Maar wat gebeurt er allemaal in deze luttele seconden? Vanaf het invoeren van onze credit card start er een enorme conservatie tussen systemen en computers. Zodra je naam en vlucht herkend zijn, checken computers je vluchtstatus, je reisverleden, de frequent-flyer gegevens, je toegang tot de lounges en zelfs openstaande belastingschulden en boetes. Servers en systemen over de hele wereld communiceren met elkaar via satellieten en zorgen er voor dat alles goed wordt gecontroleerd en uitgevoerd.

Een tweede voorbeeld zien we in de wereld van supply chain management. In de jaren negentig controleerden mensen met clipborden in de Rotterdamse haven de vrachten en containers. Registratie van aankomst en vertrek was handwerk en een hoop papierwerk moest worden geregeld. Vandaag de dag gebeurt dit allemaal met RFID tags die automatisch door poorten worden gescand. De systemen communiceren digitaal met alle betrokken partijen en zorgen onder andere voor controle, fiscale afhandeling en routing. Ook hier is de menselijke betrokkenheid geheel verdwenen.

In beide voorbeelden zijn processen in de fysieke economie over de gehele ontwikkelde wereld overgegaan naar processing in een digitale economie, waarbij systemen continu communiceren via multiple servers en van alles controleren, vastleggen en uitvoeren alvorens informatie terug te koppelen naar mensen in de fysieke economie. We mogen dus stellen dat een andere, tweede economie bijna onzichtbaar aan het ontstaan is, die digitaal zorgt voor communicatie en uitvoering van complexe processen.

Mondiaal, ongelimiteerd en autonoom

Adjectieven voor deze tweede economie zijn; het is omvangrijk, onzichtbaar, connected en autonoom (zonder interventie of betrokkenheid van mensen). Het is mondiaal, 24x7 en remote en steeds meer ongelimiteerd qua configuratie. Alles gebeurd parallel en het configureert zichzelf. En in toenemende mate organiseren, ontwerpen en repareren deze systemen zichzelf zonder interventie door de mens. Dit klinkt een beetje biologisch en dat is precies wat het is. Je zou deze tweede economie, onder de oppervlakte van de fysieke economie, mogen vergelijken met het enorme wortelstelsel van Espen of Populieren. Een groep bomen heeft kilometers lange wortels onder de grond, allemaal met elkaar verbonden en ‘in communicatie met elkaar’.

Natuurlijk gaat de vergelijking niet helemaal op en is het stelsel van de tweede economie veel gecompliceerder, vooral omdat de systemen zelf nieuwe verbindingen en configuraties maken. De metafoor maakt alleen maar duidelijk dat wat we niet zien, veel gecompliceerder en omvangrijker is, dan wat we wel zien. Hoe groot is deze tweede economie en hoe snel groeit deze?

De verwachting is dat deze tweede (digitale) economie rond 2030 groter is dan onze fysieke economie. Hiermee wordt bedoeld dat er meer geld (GDP) rondgaat in de digitale wereld dan in de fysieke wereld. Dat lijkt vreemd, omdat deze digitale economie niets fysiek produceert. Het maakt het bed niet op, noch zorgt het voor koffie en thee bij het ontbijt. Daarentegen worden architecten ondersteunt bij het ontwerpen van gebouwen, worden verkoop- en voorraadsystemen automatisch gecontroleerd, worden er miljarden bancaire transacties uitgevoerd en ontvangen miljoenen klanten digitale facturen. Voertuigen worden automatisch genavigeerd en in ziekenhuizen worden diagnoses door computers uitgevoerd en operaties door robots.

Dergelijke ontwikkelingen gaan relatief langzaam en industrieën vergroeien bijna automatisch met de nieuwe mogelijkheden om er uiteindelijk van te profiteren. Deze diepgaande transformatie vindt plaats in alle ontwikkelde landen en de rest raakt steeds verder achterop. En de revolutionaire impact kan alleen worden begrepen wanneer we verder kijken naar een andere analogie en de metafoor met de Esp.

Neuraal economisch systeem 

In de praktijk reageert het digitale systeem en daarmee de tweede economie op gebeurtenissen in de fysieke wereld en zorgt deze voor een naadloze en automatische afwikkeling. De vrachtwagen rijdt in de haven door een RFID-poort en alles is gecontroleerd en geregeld voor transport.

Hier kunnen we een parallel trekken met hoe biologen denken over intelligentie, overigens niet doelend op menselijke intelligentie of elke andere vorm van bewuste intelligentie. Biologen zijn van mening dat een organisme intelligent is wanneer het kan waarnemen en zijn interne staat kan veranderen om vervolgens adequaat en juist te reageren.

Voorbeeld: als je een E. Coli bacterie bij een onevenredige concentratie glucose voegt, dan doet het bacterie het enige juiste, namelijk het voegt zich op de plek waar de meeste glucose zich bevindt. Biologen noemen dit intelligent gedrag. De bacterie merkt iets op, verwerkt informatie en reageert op de enig juiste manier, zonder de aanwezigheid van hersenen. Een primitieve kwal heeft een centraal zenuwsysteem, noch hersenen. Wel beschikt het over een soort neuraal zenuwnetwerk, dat het in staat stelt om waar te nemen en te reageren. En voor het systeem onder onze fysieke wereld, de tweede economie, geldt eigenlijk hetzelfde. Dit digitale systeem kan waarnemen, zichzelf organiseren en veranderen, om vervolgens te reageren op een manier die wordt gewenst. Hiermee vormt het digitale systeem en de tweede economie een soort neurale laag of systeem voor onze fysieke economie.

Maar welke kwalitatieve verandering brengt dit dan met zich mee?

Denk hierbij aan het volgende. Met de komst van de Industriële Revolutie, rond 1760 (toen Watt de stoommachine uitvond) tot voorbij 1850, ontwikkelde de economie zich als een musculair systeem in de vorm van machinekracht. Nu ontwikkelt de economie zich meer als een neuraal systeem. Dit klinkt misschien overdreven, maar deze metafoor lijkt niet zo gek als je deze verder bekijkt dan de neus lang is.

Rond 1990 begonnen computers massaal onderling te communiceren en andere M2M (machine-to-machine) communicatie zal de komende jaren een enorme vlucht nemen. De individuele computers en servers kun je vergelijken met neuronen en de axonen en synapsen zijn de communicatiepaden en verbindingen die de systemen in staat stellen om waar te nemen en juist te responderen.

Belangrijker dan de Industriële Revolutie?

Is dit nu de grootste verandering sinds de Industriële Revolutie? Zeer waarschijnlijk wel en mogelijk kunnen we zelfs spreken over de grootste economische verandering in ons bestaan. Het is een diepgaande transformatie welke intelligentie en automatische reacties op digitale waarnemingen integreert in ons economisch systeem. En het bijzondere is, dat dit oneindig lijkt, er zijn geen limieten. Nu gaat het hier niet zo zeer om science fiction, of de voorspelling van singulariteit, noch gaat het om cyborgs of humanoids. Waar het wel om draait is dat we misschien te eenvoudig de mate onderschatten waarin de verandering grote invloed gaat krijgen op ons leven en werken.

Voor de 21e eeuw staan het voorkomen van (digitale) oorlogen t.g.v. schaarste (voedsel, water en grondstoffen), plagen en andere natuurrampen hoog op de agenda. Maar veel ontwikkelingen zullen vooral in relatie staan tot de verdere evolutie van deze tweede, onzichtbare economie, die onmerkbaar en volledig automatisch reageert op hetgeen zich in onze fysieke wereld afspeelt. Voor 2030 rijden we in elektronische voertuigen zonder chauffeur door steden en over snelwegen, waarbij het voertuig continue in verbinding staat met andere voertuigen in de directe nabijheid en met andere algemene verkeersystemen om alles in veilige banen te leiden. De tweede economie creëert langzaam, onzichtbaar en gestaag een totaal andere wereld.

Niet alleen maar positief – de gevolgen 

Veranderen en met name grote transformaties kennen altijd een down-side. De digitalisering van de economie gaat ten koste van vaak, veel routinematige taken en arbeidsplaatsen. Als de productiviteit met bijvoorbeeld 5% stijgt, dan betekent dit dat we met dezelfde hoeveel mensen 5% meer kunnen produceren. Maar het kan ook betekenen dat we met 5% minder mensen hetzelfde kunnen produceren! En beide trends voltrekken zich de komende jaren. We produceren meer per arbeidskracht, terwijl tegelijkertijd minder mensen ingezet worden om te produceren wat we nodig hebben. De grondstewardessen zijn verdwenen, net zoals vele boeken- en platenwinkels. Grote, traditionele bedrijven met veel ballast, zoals banken en verzekeraars, staan het zelfde lot te wachten. Veel meer banen zullen in de toekomst verloren gaan aan de digitale economie, dan via outsourcing naar India en China.

In ons recente verleden zijn er relevante paralellen te vinden. In de vroeg 20e eeuw kwam de landbouwmechanisatie echt op gang en dit heeft veel arbeidsplaatsen gekost. Natuurlijk zijn er ook nieuwe voor in de plaats gekomen bij de machinefabrikanten, maar per saldo was er sprake van een significante teruggang. Decennia later gebeurde hetzelfde met arbeidsplaatsen in fabrieken.

Nu staan veel arbeidsplaatsen onder druk door de “mechanisatie” van de dienstensector. De laatste jaren is het aantal paralegals, rapporteurs, consultants, telefonisten, typisten en administratieve krachten – en niet te vergeten de managers in de tussenlagen – enorm afgenomen en veel van het werk wordt nu allemaal digitaal door systemen verricht. Deze banen zijn verdwenen in de tweede economie en keren nooit meer terug. Het verlies aan banen moeten we dan ook niet primair koppelen aan de huidige recessie, maar simpelweg aan de fundamentele verandering van onze systemen en de opkomst van de tweede economie.

Uitdaging - het distribueren van welvaart

Er zijn belangrijke lessen te leren uit deze ontwikkeling. De tweede economie is in en voorbij de huidige eeuw zeker de sterkste drijfveer achter onze economische groei. Veel banen zullen permanent verloren raken en dit zal gepaard gaan met slechts een partiële vervanging door nieuwe, geheel andere banen. Hierdoor zal de economische groei en voortzetting van onze welvaart voor minder mensen bereikbaar wordt.

Samen met onze politieke leiders staan we voor een grote transformatie en enorme uitdaging. Het gaat namelijk niet langer om het produceren van welvarendheid en voorspoed, maar om het distribueren daarvan.

De ontwikkeling en groei van de tweede economie zal zeker meer welvaart creëren, ongeacht wat er gebeurd en hoe we hierop reageren. Het distribueren van welvaart wordt cruciaal en dat ligt gelukkig in de handen van mensen en niet van systemen. Eeuwen lang werd welvaart in het Westen traditioneel verdeeld via werk en banen en bijna altijd waren er meer nieuwe banen dan er verdwenen ten gevolge van grote veranderingen. Agrarische banen werden vervangen door nieuwe banen in de fabrieken. De laatste decennia zijn er veel banen in de dienstensector bijgekomen. Maar met het ontstaan van de tweede, digitale en meer neurale economie, komen er structureel veel minder banen bij dan er verloren gaan.

Natuurlijk zullen ons systeem en de samenleving zich aanpassen, maar niemand weet precies hoe. Ongetwijfeld zullen er nieuwe diensten en producten ontstaan, die geheel nieuwe banen creëren. Maar ook kortere werkweken en langere vakanties lijken voor de hand liggend, wanneer we welvaart eerlijker moeten verdelen. Ook de positie en de importantie van werk zal veranderen en mogelijk zelfs vervagen en plaats maken voor nieuwe waarden en normen. Het goede nieuws hierbij is dat we vaker en meer de dingen kunnen gaan doen die we echt willen en waar we goed in zijn. We kunnen meer tijd en energie gaan investeren in de ontwikkeling van onze creativiteit en het ondersteunen van anderen. Delen wordt het nieuwe hebben. Caring, is the new taking care.

Kansen voor onze kleinkinderen 

In 1930 schreef Keynes een beroemd boek, “The Economics Possibilites For Our Grandchildren”. Als je het nu in het tijdperk van het toen bedoelde kleinkind leest, is het opvallend hoe accuraat dit boek nog is. Keynes voorspelt namelijk dat “de levensstandaard in progressieve landen over honderdjaar vier- tot achtmaal hoger zal liggen dan nu”. Hij waarschuwt daarbij voor “technologische arbeidloosheid”, maar durft tegelijk aan te nemen dat “het economische probleem (van het produceren van voldoende goederen) nimmer een probleem zal worden”. 

Als we Keynes nu zouden kunnen vragen hoe hij dit allemaal voor zich zag dan zal hij mogelijk geantwoord hebben met een fantasie over heel veel fabrieken, met duizenden complexe machines, mogelijk zelfs met robots die medewerkers in deze fabrieken langzaam maar zeker vervangen.

Deze fantasie klopt niet met hoe het allemaal verlopen is. Natuurlijk hebben we geavanceerde technologieen en machines, maar op de plek van personele automatisering zien we vooralsnog geen robots, maar collectieve automatisering. Onder de fysieke economie, met mensen en arbeid, ligt de tweede economie met een neurale intelligentie, die automatisch taken uitvoert en die geen grenzen kent qua ontwikkeling en mogelijkheden.

Onze huidige welvaart en de problemen met de aanstaande groei van arbeidsloosheid zouden Keynes niet verrast hebben, in tegenstelling tot de middelen die we hebben ontwikkeld om dit te bereiken.

De tweede, digitale economie die zich ongemerkt aan het vormen is creeert een totaal nieuwe economische wereld. Deze economie is omvangrijk en rond 2030 groter dan onze economie in de fysieke wereld. De productiviteit in deze economie gaat onze voorstelling te boven en zal veel veranderen, inclusief onze waarden en normen.

Hoe het ons zal vergaan in deze hoog productieve wereld hebben we grotendeels zelf in de hand. Als we er in slagen om niet alleen nieuwe wegen vinden om onze welvaart beter te hervedelen en we deze ook durven in te slaan met een nieuwe set van ideeën en waarden, dan hoeven we ons weinig zorgen te maken. Het wordt dan namelijk beter, leuker en mooier.

Kan Europa alleen federaal verder?

door John Lichfield

De nieuwe vertrouwenscrisis verdeelt Europa in twee kampen: dat van degenen die het federalistische project een nieuwe impuls willen geven, en dat van de aanhangers van een meer Britse, losse vorm van lidmaatschap. Het is moeilijk te zeggen welke oplossing de beste is. Fragmenten.

Luister eens naar de mening (enigszins vereenvoudigd en samengevat) van een doorgewinterd Europees staatsman. "De Europese Unie is dood maar lang leve Europa. Er zal nooit meer een EU-verdrag worden opgesteld. De 'hervormings'-overeenkomst die drie jaar geleden in Lissabon werd ondertekend vormde het hoogtepunt van de oude federale droom." Dit (zo gaat hij verder) is een kans, en geen mislukking: "Als we de federale mythe kunnen begraven kunnen we een slanker, maar krachtiger Europees project op poten zetten, dat gedragen wordt door de landen zelf in plaats van door Brussel. Op die manier creëren we een veel sterkere en praktischere Europese macht – een 'puissance Europe' waarmee de Europese manier van leven beschermd wordt tegen de aanvallen van een troosteloze 21ste eeuw."

Wie horen we hier? De frase "puissance Europe" verraadt het al. De doorgewinterde Europese staatsman is niet Brits, zelfs al komen zijn ideeën dicht in de buurt van die van de Britse regeringen van de afgelopen vijftig jaar. Het is een Fransman: Hubert Védrine, 63 jaar en Frans minister van Buitenlandse Zaken tussen 1997-2002 en secretaris-generaal (oftewel rechterhand) van het zeer Europees getinte presidentschap van François Mitterrand van 1991 tot 1995. Védrine brengt hier niet alleen zijn eigen mening mee naar voren maar geeft uitdrukking aan wat hij als nieuwe politieke realiteit in Europa ziet. En als een nieuw realisme.

Toekomst Europa? - best case scenario

Ruud Veltenaar

trendwatcher | bevliegeraar | voorzitter steden3hoek | spreker op Inspiriment 2011

Het Duitse parlement heeft met overweldigende meerderheid ingestemd met het verbeteren van het bail-out mechanisme EFSF (European Financial Stability Facility). Hiermee denkt deze meerderheid een regeringscrisis te hebben voorkomen. Ook verwacht het parlement hiermee in het algemeen een positieve bijdrage te hebben geleverd aan het vertrouwen in de Eurozone.

Deze tweede ronde van hervormingen is bedoeld om de condities voor de bailout leningen voor de Europese landen, die zwaar onder druk staan, te verbeteren en om snel weer nieuwe leningen te kunnen verstrekken aan deze landen, in de hoop dat het vertrouwen in de financiële markten en de EU snel terugkeert.

Fonds niet groot genoeg om problemen op te lossen 

Echter, de nieuwe, verbeterde EFSF is bij lange na niet voldoende om de toenemende problemen in de eurozone op te lossen. Deze stap moet meer symbolisch gezien worden om de hoop op een oplossing levend te houden.

Griekenland failliet | wat zijn de gevolgen?

Ruud Veltenaar,
trendwatcher | bevliegeraar | voorzitter steden3hoek.net | spreker op Inspiriment 2011

"Griekenland gaat failliet, de vraag is alleen nog wanneer." Dat zei financieel directeur Bert Bruggink van Rabobank dinsdag tegen Het Financiële Dagblad.

Bruggink zei dat naar aanleiding van de sterke koersdalingen van bankaandelen maandag. Beleggers maken zich steeds meer zorgen dat Griekenland in gebreke zal blijven bij het aflossen van zijn schulden. Ook zijn er zorgen dat kredietbeoordelaar Moody's de kredietwaardigheid van de grote Franse banken verlaagt.

Nieuwe fase aangebroken

Volgens Bruggink is er een nieuwe fase bereikt. "De vraag of Griekenland failliet gaat, is nu voorbij. De vraag is alleen nog wanneer." De financieel directeur zei verder dat "politici de sleutel in handen hebben voor deze crisis". Rabobank-bestuursvoorzitter Piet Moerland zei vorige maand nog dat de leiders van de 17 landen in de eurozone daadkrachtiger moeten optreden om de Europese schuldencrisis te bestrijden.

En nu, wat moeten we doen?

De geruchten dat Griekenland failliet gaat, doen natuurlijk al langer de ronde. Beurs-goeroe Jim Rogers heeft een goede raad voor als het zover is. "Wacht heel even, zodat de volle klap van de gebeurtenis in de koers van de euro is verwerkt en verkoop dan al je beleggingen, goud en deviezen en koop euro's."

12e Vijfjarenplan | China's 'Turning Point'

Ruud Veltenaar, 
trendwatcher | bevliegeraar | voorzitter steden3hoek.net | spreker op Inspiriment 2011 

In maart dit jaar is het twaalfde vijfjarenplan van China gepresenteerd en waarschijnlijk gaat dit plan de geschiedenis in als het meest strategische initiatief van China tot op heden. 

In de kern verandert het plan de essentie van het karakter van het model van de Chinese economie. Het plan voorziet een verschuiving van een economie die gemodelleerd is rond export en investeringen naar een economie die voornamelijk gebaseerd is op binnenlandse consumptie. Deze verschuiving heeft grote implicaties voor China en de rest van Azië en heeft zelfs invloed op de mondiale economie.

Het nieuwe plan forceert China om de kernwaarde proposities van de economie integraal te herzien. Net zoals het Vijfde Vijfjarenplan, welke de basis legde voor hervormingen eind jaren zeventig, en het Negende Vijfjarenplan, welke het startsein gaf voor de privatisering van overheidsdiensten midden jaren negentig, is het Twaalfde Vijfjarenplan revolutionair.

Lees verder, bekijk het vijfjarenmodel en reageer als u wilt.

Wat kost een euro-exit?

"De euro is geen café waaruit je zomaar vertrekt", stelde EU-president Van Rompuy deze week. Toch lijkt een vertrek van Griekenland dichter bij dan ooit. Maar wat zijn de gevolgen?

De eerste knuppel, door een regeringsleider in het hoenderhok gegooid, kwam deze week van premier Rutte. In een brief aan de Kamer stelde hij dat landen die weigeren zich aan de begrotingsregels te houden de eurozone best mogen verlaten. Op termijn zouden eurolanden, als „de ultieme sanctie”, zo’n land ook eigenhandig de muntunie uit moeten kunnen knikkeren, schreef Rutte in een aanmerkelijk stevigere versie van zijn brief voor de opiniepagina van de Financial Times. Dat eruit knikkeren van landen kan op dit moment nog niet. Volgens de regels mogen eurolanden er alleen vrijwillig de brui aan geven, al dan niet na een vriendelijk doch dringend verzoek daartoe. Een vertrek uit de euro betekent dan wel meteen einde verhaal voor het EU-lidmaatschap.

Hoewel we de afgelopen jaren hebben gezien dat de regels rond de euro zo rekbaar zijn als trekdrop – zo zouden eurolanden nooit borg staan voor elkaar, zich natúúrlijk houden aan de begrotingsregels en zou de Europese Centrale Bank écht geen staatspapier opkopen van schuldenlanden – lijkt een gedwongen vertrek uit de euro voorlopig nog een politieke brug te ver.

Griekenland moet direct uit de Europese muntunie

Volgens oud-VVD-leider Bolkestein moet Griekenland zo snel mogelijk uit de Europese muntunie. De steun kan dan wel doorgaan, maar op voorwaarde dat het land zichzelf uit de unie terugtrekt en de oude drachme weer invoert. Daarmee wordt volgens Bolkestein de fout, om Griekenland tot de eurozone toe te laten, weer hersteld. Als dit niet gebeurt, zal de eurocrsis volgens Bolkestein alleen maar erger worden.

Bolkestein zei dit zaterdag in het TV-programma Nieuwsuur. Volgens Bolkestein moeten de Grieken de drachme weer invoeren. Door een flinke devaluatie van deze munt zouden de Grieken weer makkelijker hun producten kunnen exporteren. Doormodderen is in niemands belang, ook niet in die van Griekenland.

Een keerzijde van de devaluatie is dat de buitenlandse schulden van Griekenland zullen toenemen. Volgens Bolkestein zouden eurolanden daarom de looptijd van de leningen moeten verlengen of de rente erop verlagen. Bovendien zou een deel van de schuld moeten worden kwijtgescholden.

Klik hieronder op 'Meer lezen' en bekijk ook het interview met Frits Bolkestein of op reacties als u uw mening wilt geven.

Is er toekomst voor het kapitalisme?

Ruud Veltenaar,
trend watcher | bevliegeraar | voorzitter steden3hoek.net | spreker op Inspiriment 2011
De recente bijstelling van de credit rating van diverse landen en de Europese schuldencrisis vertonen langzaam maar zeker tekenen van de aanstaande Grote Stagnatie.

De massale volatiliteit en scherpe correctie op de beurzen en huizenprijzen raken de wereldwijde financiële markten en wijzen er op dat de meeste geavanceerde economieën op de rand van een double-dip recessie balanceren. De crisis is veroorzaakt door de enorme schulden (en de handel daarin) die landen, banken maar zeker ook de consumenten tot veel te grote hoogte hebben laten oplopen en tonen aan dat we op te ruime voet hebben geleefd en de openbare sector lijkt de problemen niet meer met financiële infusen te kunnen oplossen.

Een combinatie van hoge en nog steeds stijgende olie- en grondstofprijzen, onrust in het Midden-Oosten, de schulden in de eurozone en het technische faillissement van de VS, hebben geleid tot een grote risico-aversie. Feitelijk draaien de economieën in de VS, de eurozone, in de UK en in Japan al geruime tijd hooguit stationair. Zelfs de snel groeiende opkomende markten zoals China en elders in Oost Azië en in Latijns Amerika, en de op export gerichte economieën die afhankelijk zijn van deze markten (Duitsland en het grondstofrijke Australië) ervaren flinke vertraging in economische groei.

De magie van overheidskunstjes is voorbij

Tot vorig jaar konden politici en beleidsmakers telkens een nieuw konijn uit de hoge hoed toveren waarmee een ‘zaagtand’ herstel zichtbaar werd. Fiscale stimuli, zoals het verlagen van de overdrachtsbelasting, zeer lage rente’s, het afboeken van honderden miljarden aan slechte schulden en de miljarden dollars voor reddingsoperaties en de herfinanciering van financiele instellingen zijn allemaal uitgeprobeerd, maar hebben alleen voor uitstel gezorgd. De konijnen in de hoge hoed zijn bijna uitgestorven.

Grieken winnen pokerspel met Europa

Terwijl de Griekse premier George Papandreou vecht voor zijn politieke leven, houdt de crisis in Griekenland aan en voltrekt zich aan de flanken van Europa een waar Griekse tragedie, met grote gevolgen die we ons in Europa nog lang zullen heugen. Want de Griekse schulden kunnen en zullen nooit helemaal terugbetaald worden en linksom of rechtsom draaien de burgers in Europa in de toekomst op voor de Griekse corruptie, incompetentie en voor het ontbreken van algemeen gangbare normen en waarden in het zakelijke verkeer.

Blijft het rustig in de straten van Athene?

PASOK, de partij van Papandreou is verdeeld en enkele partijgenoten eisen dat de harde voorwaarden voor de leningen worden verworpen. Hebben de Grieken hierin eigenlijk wel een keuze en hoe slim en gewiekst spelen zij het spel?

Het aanbod van Papandreou om zelf af te treden en plaatsen te maken voor een nieuwe premier met een kabinet van nationale eenheid, is mislukt en was niet meer dan een poging om de oppositie af te troeven en de bevolking de goede wil te tonen. Maar in de praktijk is en blijft Papandreou de enige die de problemen kan en moet oplossen.

Toekomst van de euro

In 1999 lanceerde de Europese Unie de euro en een Europese muntunie was daarmee een feit. Van meet af aan hebben critici erop gewezen dat de introductie van de nieuwe munt plaats vond zonder dat er sprake was van het installeren van begeleidende instituties of beleid die moesten waken over het heil en de waarde van de munt. Oké, in 1998 was de Europese Centrale Bank in werking getreden, maar daarmee was feitelijk alles gezegd.

De schuldencrisis van 2009/10 heeft de gebrekkige structuur waarbinnen de euro moet functioneren onbarmhartig bloot gelegd. De diepe crisis dwong beleidsmakers in de verschillende lidstaten van de unie om onder ogen te zien dat er op centraal niveau te weinig autoriteit was om corrigerend op te treden en lidstaten tot verantwoord gedag te dwingen. Sindsdien laait met grote regelmaat de discussie op over de toekomst van de euro en het gebied waarin deze euro als munt geaccepteerd wordt. Het Europees getalm en getouwtrek hebben er in geresulteerd dat beleggers van de euro nu een risicopremie eisen in ruil voor het aanhouden van de euro.

Drie scenario's

In de discussie over de toekomst van de euro en het eurogebied onderscheidt de Japanse investmentbank Nomura drie scenario’s. Het eerste scenario is dat van de totale break up. De muntunie houdt op te bestaan. De gevolgen van een totaal uiteenvallen, laten zich maar moeilijk raden. Lees hieronder verder en bekijk ook de video met een heldere analyse van twee professoren van INSEAD.

Nederland mist de boot in groeimarkt no. 1

Duurzame economie is een banenmotor. Maar in Den Haag lijkt duurzaamheid dood verklaard, terwijl ondernemers en burgers wel willen.

Duurzame innovatie is de snelst groeiende sector ter wereld. Er ontstaat een nieuwe economie rondom duurzaamheid, in het bijzonder rond schone technologie. Deze sector maakt een stormachtige ontwikkeling door en groeit met zo'n 30 procent per jaar. Landen als China en de VS, maar ook Duitsland, Italië en Denemarken investeren tientallen miljarden dollars per jaar in schone technologie. Nederland blijft hierbij sterk achter met een onderinvestering van circa 1 miljard euro.

Schone energie bepaalt mede de nieuwe economische orde die aan het ontstaan is. Zoals de Amerikaanse president Obama zegt: "Het land dat de schone energie-economie domineert, zal het land zijn dat de wereldeconomie domineert en Amerika moet dat land zijn." Helaas voor Obama en de VS zal deze eer later dit decennium toekomen aan China, simpelweg omdat met de Chinese liquiditeiten alles te koop is, incl. Amerikaanse wetenschappers en technologie.

Schone energie is ook een banenmotor en levert de komende tien jaar zo'n 100 miljoen groene banen op. Er ontstaan nieuwe economische sectoren, zoals elektrisch vervoer, duurzaam bouwen, klimaatadaptief ontwikkelen en biochemie. Dat zijn nu nog niche-sectoren, maar zij kunnen uitgroeien tot de pijlers van een nieuwe, schone economie. En we gaan dingen anders maken, schoon, milieuvriendelijk en gericht op de natuur.

Hypotheek op de toekomst: visie op huizenprijzen

DEVENTER — Het nieuwe aangescherpte toetskader voor hypotheken is nodig om grotere risico´s in de toekomst te voorkomen. Zowel grotere macro-economische risico’s als betalings- en restschuldrisico’s voor individuele huishoudens. Hiermee zijn de risico’s op de hypotheekmarkt niet verdwenen.

Dit is de boodschap in de speech die Theodor Kockelkoren hield tijdens het jaarlijkse congres van de Stichting Erkend Hypotheekadviseur (SEH) op 31 mei 2011. Lees hieronder een weergave van deze lezing met duidelijke indicaties en voorspellingen over de ontwikkelingen van de huizenprijzen en economie in Nederland.

Per 1 augustus wordt het nieuwe, aangescherpte toetsingskader voor hypotheekverstrekking van kracht. Een mijlpaal die stáát naast een weg die voor de AFM in elk geval drie jaar geleden begonnen is. De lengte van deze weg maakt duidelijk hoe belangrijk de hypotheekverstrekking en de problematiek is. Ook is opnieuw duidelijk geworden hoe moeilijk het is om in Nederland stappen te zetten op dit onderwerp.

In 2008 onderzocht de AFM samen met DNB of de destijds bestaande praktijk van hypotheekverstrekking voldoende duurzaam was. Het rapport dat daaruit volgde vormde de basis voor voorstellen van de AFM om het toen bestaande toetsingskader, de GHF, aan te scherpen. Over deze voorstellen heeft de AFM in 2009 de markt geconsulteerd .

Nagenoeg alle belangengroeperingen bleken kritisch over het inperken van het bestaande kader. Dat dit zo was is misschien wel begrijpelijk.......

De Eurocrisis is pas net begonnen

Het was een merkwaardig toeval. Op dezelfde dag dat de Europese Centrale Bank (ECB) de officiële rente met eenkwart procentpunt verhoogde, diende Portugal formeel een verzoek tot steun in bij het Europese noodfonds. Beide stappen maken duidelijk dat de eurozone kampt met twee totaal verschillende snelheden.